مصطفی ملکیان

منبع: روزنامه اعتماد ملی، شماره ۱۹۳، پنجشنبه ۶ مهر ۱۳۸۵ و خبرگزاری قرآنی ایران

ايكنا: از ديدگاه ملكيان، بررسی جايگاه زن در قرآن، بررسی حقوق زن در قرآن، موضع قرآن در مواجه با تساوي زن و مرد، گزارش زنان از جهان هستي، مقايسه تصوير قرآن از زن با تصوير زن از خود و نگاه قرآن به امور، معاني گوناگون رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن است.

مصطفي ملكيان، نويسنده و محقق حوزه فلسفه و كلام، در مصاحبه اختصاصي با ايكنا، با بيان مطلب فوق گفت: به نظر من از اصطلاح «رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن» چند معناي مختلف ممكن است مراد شود، كه بايد اين‌ها از هم تفكيك شوند؛ يكي اين‌كه مراد از رويكرد فمينيستي به قرآن و تفسير قرآن به معناي بررسي جايگاه زن در اين كتاب مقدس است؛ در اين‌جا رويكرد فمينيستي به معناي رويكرد به قرآن براساس مساله زن است. اين‌كه قرآن، واقعيت جسماني، ذهني و رواني او را چگونه تصوير مي‌كند، چه تصويري از ارتباطات زن با عالم طبيعت، با انسان‌هاي ديگر، با خودش و با خدا در اين كتاب از او ارائه شده است. بر اساس اين رويكرد بايد مجموعه سخنانی كه قرآن تصريحاً و تلويحاً درباره زنان گفته استخراج كنيم.‌ نويسنده كتاب «راهي به رهايي» با اشاره به معناي دوم «رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن»، گفت: در معناي دوم، رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن يعني رويكرد مدعي (طالب) حقوق زنان. اين رويكرد را می‌‌توان رويكرد مقايسه‌ای هم ناميد. اين رويكرد به معنای رويكرد زنانه نيست، بلكه به معناي رويكرد طالب حقوق زنان است.‌ در اين رويكرد محقق بررسی می‌‌كند كه قرآن چه حقوقی براي زنان قائل است. آيا اين حقوق همان حقوقی است كه نگرش متجددانه براي زنان قائل‌اند يا اين‌كه قرآن، حقوق بيشتر يا كمتری براي زنان در نظر دارد. در معناي سوم می‌‌خواهيم ببينيم قرآن در مواجه با تساوی زن و مرد چه موضعی داشته است. در اين رويكرد زنان و حقوق آنها مد نظر نيست، آنچه اهميت دارد، تساوی حقوق زن و مرد است. در اين نگرش، به قرآن رجوع می‌‌كنيم و می‌‌بينيم قرآن در مقايسه مردان با زنان به عدالت و انصاف نظر دارد؟ آيا حقوق زنان كمتر و تكاليف آنها بيشتر است يا بالعكس؟

وي همچنين تصريح كرد: اين معنا از اين رويكرد، چيزي است كه امروزه رويكرد عمومی انسان مدرن است. ولو اين‌كه اين رويكرد كاملا موفق نشده و در مقام عمل قرين توفيق نبوده باشد. رويكرد انسان مدرن اين است كه مرد و زن فرقی نمی‌‌كنند. انسان مدرن معتقد است كه تفاوت فيزيولوژيكي زن و مرد نبايد به جنبه‌‌هاي ديگر هم تحميل شود.‌ نويسنده كتاب «مشتاقي و مهجوری»، با ذكر مقدمه‌ای، به تفهيم معنای چهارم اين رويكرد پرداخت و گفت: در طول تاريخ، جهان هستي (عام‌ترين معناي جهان هستی؛ طبيعت، ورای طبيعت، حال، گذشته، آينده، جمادات و آنچه در علوم تجربی، تاريخی و فلسفی و...) گزارش شده است. اين گزارش‌ها توسط فيلسوفان، عارفان، بنيانگذاران اديان و مذاهب، هنرمندان، ادبا و ... ارائه شده‌است. اما بين اين گزارشگران يك نكته مشتركی است كه همان مرد بودن آنهاست. ما تا به حال گزارش زنانه از جهان نداشتيم. تاكنون از ديد مردان به جهان نگريسته شده است. حال اگر زنان مجال يابند و گزارش خودشان را تصوير كنند چه بسا اين گزارش با گزارشي كه مردان ارائه كرده‌اند، متفاوت باشد. البته كارهايی هم در اين زمينه انجام شده اما تعداد كمي اثر در اين زمينه وجود دارد. بنابراين در معناي چهارم نيز محقق قرآن را بررسی می‌‌كند تا ببيند آنچه قرآن در باب زنان گفته، آيا برای زنان قابل قبول است.

فمينيزم؛ زنانه‌نگري

فمينيزم امروزه به اين مرحله رسيده است و بهترين ترجمه آن «زنانه‌نگری» است؛ يعنی از چشم زنان به جهان نگاه كنيم.

معنای چهارم رويكرد فمينيستي به قرآن اين است كه زنان تصوير خود را از جهان با تصويري كه قرآن از جهان ارائه كرده است، مقايسه كنند.

ملكيان همچنين در باب معناي پنجم، «رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن»، افزود: برای يك مسلمان قرآن سخن خداست و او نه مرد و نه زن است. اما به هر حال همه كسانی كه به قرآن نگاه می‌‌كنند، مسلمان نيستند. بنابراين محقق در اين رويكرد بررسی می‌‌كند كه آيا قرآن با منظر مردانه به امورنگريسته است يا نه.

اين معنای خاصي از فمينيزم است كه البته برخی از اين رويكردها شايد از ديدگاه يك مسلمان رد شود اما با يك نگاه علمي اين پنج ديدگاه وجود دارد.

اين استاد دانشگاه، درباره فوايد اين نوع نگرش به قرآن گفت: اگر با كمال صداقت و جديت اين كار انجام شود به نظر فوايد و بركات فراواني دارد.

در عالم اسلام كارهای آكادميك كاملا حق‌طلبانه و با متدولوژی تحقيقات علمی نديده‌ام، اما كارهای تبليغی مثلا از سوی مخالفان اسلام و قرآن انجام شده‌است تا مردم را از اسلام عدول بدهند. در اين كارها شرايط تحقيق آكادميك (مثل حق‌طلبی ...) و متدولوژی تحقيقات علمی رعايت نشده است.

وي همچنين در باب سنخ اين پژوهش به خبرنگار ايكنا گفت: اين تحقيق نوعی تحقيق تاريخی ـ هرمنوتيكی است كه اولا شان تاريخي دارد، بنابراين متدولوژي علوم تاريخی می‌خواهد و همچنين شان تفسيری دارد، بنابراين متدولوژی علوم هرمنوتيك را هم بايد در آن لحاظ كرد.

اهميت شرايط علمی و اخلاقی پژوهشگر

اين دين‌پژوه معاصر در پايان به شرايط لازم براي اين نوع پژوهش اشاره كرد و افزود: چنين محققی بايد اولاً به زبان عربی باستان (زبان قرآن) كه با زبان امروزی متفاوت است، مسلط باشد. شرط دوم اين است كه به اوضاع و احوال فرهنگی عرب جاهلي در زمان نزول قرآن خوب احاطه داشته باشد؛ يعني همcontext  را بشناسد و هم text را. نكته سوم اين‌كه، شخص بايد دانش تفسير را خوب بداند. تفسير نه به معناي تفسير سنتی كه مسلمين در طول تاريخ داشتند بلكه آخرين روش‌های تفسيری متون (هرمنوتيك) را بداند.‌ نكته چهارم اين‌كه، از مسائل و مشكلاتی (مسائل و مشكلات عملي و نظری) كه فمينيست‌ها امروزه بر آنها تاكيد می‌كنند، آگاهی داشته باشد و با اين ذهن به متن مقدس نگاه كند. اين‌ها شرايط عملی كار است، اما شرايط اخلاقی هم دارد؛ يعنی محقق بايد به لحاظ اخلاقی دارای جديت در كار و صداقت باشد. او نمی‌بايد عوام فريبی و خود فريبی كند و بايد در داوری‌ها، انصاف داشته باشد.